Psalmen en liturgie

Mijn eerste psalmboekje heb ik nog. Het is negen bij zes centimeter groot en een centimeter dik. Toch staan in dit miniboekje 150 psalmen, 29 gezangen, zes belijdenissen, alle liturgische formulieren en gebeden, afgerond met het Kort Begrip. Vermoedelijk bijna 60 jaar geleden gekregen, toen ik leerde lezen. Mijn ‘bijbeltje’ gebruikte ik vooral om tijdens de kerkdienst een psalmvers te leren, dat ik de volgende dag voor in de klas moest opzeggen.

Later volgde mijn eerste Bijbel, met daarachter dezelfde inhoud afgedrukt als hierboven genoemd. Alles compact in een band gebonden; dat was toen nog ‘gewoon’. Tot hoe lang hebben we deze Bijbel met Kerkboek gebruikt in kerkdiensten? Het einde daarvan ligt nog niet zo heel lang achter ons. 

Met de komst van een beamer in de kerkzaal kunnen nu oneindig veel liederen, teksten en afbeeldingen geprojecteerd worden. En als je een melodie niet kent, zijn er andere gemeenteleden – al of niet op een podium – die voor jou zingen. Ook de Bijbelvertaling op het scherm kan anders zijn dan die gemeenteleden thuis gebruiken. Diversiteit alom.

Kort geleden verscheen een fors boek op de markt met de titel ‘De Nederlandse gereformeerde Liturgie 1566-1639. De teksten en hun dynamiek’, onder redactie van Klaas-Willem de Jong en Wim Moehn. Daarin wordt door verschillende auteurs veel verteld over de ontstaansgeschiedenis en inhoud van het psalmboek met de formulieren en gebeden die daarin staan. In elk hoofdstuk staat ook een paragraaf over latere ontwikkelingen, na 1639. In de periode waarover dit boek gaat (1566-1639) moeten enkele honderden uitgaven van de psalmbundel verschenen zijn. 

De oudste druk is uit 1566. Van 166 verschillende drukken is minstens een exemplaar bewaard gebleven. En uit veilingcatalogi weten we dat er tientallen uitgaven gedrukt zijn waarvan (nog) geen exemplaar gevonden is. Daarnaast moeten veel drukken bestaan hebben waarvan tot vandaag geen exemplaar is aangetroffen in een bibliotheek of veilingcatalogus. De psalmberijming van Petrus Datheen (uit 1566) was bekend en geliefd. Behalve de psalmen stond in het overgrote deel van de edities ook de Heidelbergse Catechismus afgedrukt. Datheen, die de catechismus in 1563 vanuit het Duits en het Latijn in het Nederlands vertaalde, had al vroeg (nog voordat een synode daartoe besloot) een praktijk voor ogen waarin op zondagmiddag uit de catechismus wordt gepreekt.

Breed geworteld 

Wat mij bij het lezen van dit boek trof, is dat in de formulieren voor doop, avondmaal enz. invloeden aanwijsbaar zijn uit verschillende Europese Reformatie-centra. Daarmee dragen die (net als de Heidelbergse Catechismus trouwens) theologisch bezien een internationaal karakter. Dat maakt dit oude psalmboek alleen maar rijker. Datheen heeft geput uit gereformeerde bronnen zoals die bestonden in Wittenberg, Londen, Emden, Genève (en Frankrijk), Heidelberg en Zürich. 

Datheen verbleef in 1566 te Heidelberg dat als een centrum fungeerde waar verschillende gereformeerde lijnen samenkwamen. In het doopformulier bijvoorbeeld zijn niet alleen sporen te herleiden die naar Londen voeren en naar Frankrijk en naar Calvijn (Genève), maar ook naar Zürich, waardoor dit formulier verbondsmatiger is getoonzet. Uit de Zürichse dooporde komt ook het ‘zondvloedgebed’ voor de doop. Dit gebed heeft mogelijk zelfs vroegchristelijke wortels. Bij de Reformatie is weliswaar van een aantal roomse praktijken afscheid genomen, maar niet van de kinderdoop. Die kende Rome ook en gaat zelfs terug tot de Oude kerk uit de eerste eeuwen.

Een van de conclusies uit dit boek is dat het psalmboek uit 1566 een eenheid vormt van belijdenis, kerkorde en liturgie. Die vloeien daarin in elkaar over. En ondanks een aanzienlijk aantal wijzigingen die in de loop van de tijd werden aangebracht in verschillende liturgische teksten, is er sprake van continuïteit. De edities uit latere eeuwen verschillen niet wezenlijk met die uit de eerste druk. Mooi hè.

Na dit boek gelezen te hebben bekroop mij een gevoel van gemis. Wij hebben immers niet meer alles wat we kerkelijk samen delen - overzichtelijk - in een bundel staan. Is dat gevoel van gemis nostalgie, een verlangen naar wat ooit geweest is en vertrouwd was? Of zit het dieper en zijn wij iets wezenlijks kwijtgeraakt?        

Door Huib Noordzij